چین پشت ایران را خالی کرده؟ شروط پکن درباره تنگه هرمز

نویسنده: هانیه سادات احمدی

به گزارش معاصر، روابط ایران و چین بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است؛ این‌بار نه به دلیل یک قرارداد اقتصادی، بلکه بر سر تنگه هرمز. اظهارات حسین مرعشی درباره شروط چین برای تهران، این پرسش را مطرح کرده که آیا رابطه دو کشور وارد مرحله تازه‌ای شده یا پکن در حال افزایش فشار برای تأمین منافع اقتصادی خود است؟

مرعشی مدعی شده چین برای سفر محمدباقر قالیباف به پکن، از ایران خواسته تنگه هرمز را باز نگه دارد، از دریافت عوارض خودداری کند و تنش‌های خود با آمریکا، عربستان و امارات را کاهش دهد. با این حال، تاکنون تأیید رسمی و مستقلی از سوی دولت چین یا ایران درباره وجود چنین شروطی منتشر نشده است.

تنگه هرمز؛ نقطه حساس روابط ایران و چین
اهمیت تنگه هرمز برای چین را نمی‌توان نادیده گرفت. اقتصاد چین به واردات انرژی وابسته است و هرگونه اختلال در مسیر عبور نفتکش‌ها می‌تواند هزینه انرژی و حمل‌ونقل این کشور را افزایش دهد.
به همین دلیل، موضع پکن درباره باز بودن مسیر هرمز الزاماً به معنای فاصله گرفتن سیاسی از تهران نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از سیاست عمل‌گرایانه چین برای حفظ امنیت انرژی خود باشد.

آیا روابط ایران و چین سرد شده است؟
هنوز شواهد کافی برای گفتن اینکه روابط ایران و چین سرد شده وجود ندارد. چین همچنان یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی ایران و مقصد اصلی بخش قابل توجهی از صادرات نفت کشور است.

اما یک تفاوت مهم وجود دارد: چین شریک ایران است، نه متحدی که در همه شرایط منافع تهران را بر منافع خودش ترجیح دهد.
پکن همزمان با ایران، روابط اقتصادی گسترده‌ای با کشورهای عربی خلیج فارس دارد و طبیعی است که در بحران‌های منطقه‌ای، امنیت انرژی و منافع تجاری خود را در اولویت قرار دهد.

نفت ایران؛ برگ برنده یا نقطه ضعف؟
کاهش خرید نفت ایران توسط چین می‌تواند نشانه مهمی از تغییر شرایط باشد. چین برای تأمین انرژی خود گزینه‌های دیگری مانند نفت روسیه و سایر تولیدکنندگان دارد.
این یعنی وابستگی متقابل تهران و پکن یکسان نیست؛ ایران به بازار چین نیاز دارد، اما چین برای تأمین انرژی خود فقط به ایران وابسته نیست.

ایران و روسیه؛ دوستان سیاسی، شرکای اقتصادی؟
همین منطق درباره روابط ایران و روسیه نیز صدق می‌کند. مسکو در عرصه سیاسی و امنیتی شریک مهم تهران است، اما در بازار انرژی می‌تواند رقیب ایران نیز باشد.
بنابراین نمی‌توان اقتصاد ایران را صرفاً بر این فرض بنا کرد که چین و روسیه در هر شرایطی منافع تهران را بر منافع خود ترجیح خواهند داد.

پاسخ تهران به یک تغییر بزرگ
اگر ادعای حسین مرعشی درباره شروط چین درست باشد، معنای آن صرفاً اختلاف بر سر تنگه هرمز نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از افزایش قدرت چانه‌زنی چین در برابر ایران باشد.
اما حتی اگر این ادعا تأیید نشود، واقعیت بزرگ‌تر همچنان پابرجاست:
روابط ایران و چین بر پایه منافع متقابل ادامه خواهد داشت، اما این رابطه زمانی پایدارتر می‌شود که تهران فقط به یک یا دو شریک خارجی وابسته نباشد.
تنگه هرمز شاید بیش از آنکه نشانه سردی روابط ایران و چین باشد، آینه‌ای باشد که واقعیت این رابطه را نشان می‌دهد:
چین می‌تواند شریک ایران باشد؛ اما منافع چین، همیشه اولویت چین است.