نویسنده: هانیه سادات احمدی اختصاصی معاصر
گلوگاههای مرزی؛ هزینهای فراتر از زمان
یکی از چالشهای مهم تجارت خارجی ایران، فاصله میان ظرفیت بالقوه مرزها و عملکرد واقعی آنهاست. مرزهای زمینی کشور میتوانند دروازه ورود و خروج کالا به بازارهای مهمی مانند عراق، ترکیه، افغانستان، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی باشند؛ اما استفاده مؤثر از این ظرفیت به هماهنگی میان گمرک، پایانههای مرزی، شرکتهای حملونقل و دستگاههای مسئول وابسته است.
در تجارت بینالمللی، زمان بخشی از هزینه تمامشده کالا محسوب میشود. هر ساعت توقف کامیون، هر روز تأخیر در ترخیص و هر بار تغییر در مقررات، میتواند هزینه حملونقل و انبارداری را افزایش دهد. این هزینهها در نهایت یا از سود صادرکننده کم میکنند یا به قیمت نهایی کالا اضافه میشوند.
مشکل فقط معطلی کامیونها نیست؛ فعال اقتصادی برای برنامهریزی صادرات و واردات به مقررات قابل پیشبینی نیاز دارد. تغییر رویهها، تعدد مجوزها و ناهماهنگی دستگاههای اجرایی میتواند اعتماد تجار به مسیرهای تجاری را کاهش دهد.
رقابت منطقهای؛ فرصتها منتظر ایران نمیمانند
کشورهای منطقه برای تبدیلشدن به مسیر اصلی انتقال کالا سرمایهگذاری میکنند. ترکیه با اتصال شبکه جادهای و ریلی خود به اروپا، آذربایجان با توسعه مسیرهای ترانزیتی و کشورهای حاشیه خلیج فارس با سرمایهگذاری در بنادر و خدمات لجستیکی، در پی جذب سهم بیشتری از تجارت منطقه هستند.
در چنین شرایطی، مزیت جغرافیایی ایران زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل میشود که عبور کالا از خاک کشور، سریع، قابل پیشبینی و از نظر هزینه رقابتی باشد.
ترانزیت؛ درآمدی که هنوز به اندازه ظرفیت کشور نیست
کریدور شمال ـ جنوب یکی از مهمترین فرصتهای راهبردی ایران برای اتصال هند و آبهای جنوبی به روسیه، قفقاز و شمال اروپا محسوب میشود. در کنار آن، مسیرهای ارتباطی ایران با آسیای مرکزی و افغانستان نیز ظرفیت قابلتوجهی برای انتقال کالا دارند.
با این حال، توسعه کریدورها صرفاً با احداث جاده و راهآهن محقق نمیشود. هماهنگی تعرفهها، یکپارچگی اسناد حمل، تسهیل عبور کامیونها، توسعه پایانههای مرزی و کاهش بازرسیهای تکراری از الزامات تبدیلشدن یک مسیر جغرافیایی به مسیر تجاری رقابتی است.
برآوردهای منتشرشده از عملکرد کریدور شمال ـ جنوب نیز نشان میدهد که با وجود رشد حجم جابهجایی کالا، مشکلات زیرساختی، تعدد تشریفات مرزی، تعرفههای ناهماهنگ و محدودیتهای مالی همچنان مانع استفاده کامل از ظرفیت این مسیر هستند.
آیا اصلاحات گمرکی بهتنهایی کافی است؟
نکته قابلتوجه این است که همه تأخیرهای تجاری را نمیتوان به گمرک نسبت داد. در شهریور ۱۴۰۵، گزارشهایی از کاهش میانگین زمان ترخیص گمرکی ایران از ۱۴۳ ساعت به ۷۳ ساعت منتشر شد. این کاهش نشاندهنده پیشرفت در برخی فرآیندهاست؛ اما همچنان هماهنگی بیش از ۲۰ دستگاه مرتبط با تجارت و مرزها یک چالش جدی به شمار میرود.
از سوی دیگر، گزارشهای بینالمللی در ماههای اخیر از صفهای طولانی کامیونها در برخی گذرگاههای ایران و ترکیه و تأخیرهای چندروزه و حتی چندهفتهای خبر دادهاند. این موضوع نشان میدهد کاهش زمان تشریفات گمرکی لزوماً به معنای کوتاهشدن کل زمان عبور کالا از مرز نیست.
راهکار چیست؟
برای خروج از این وضعیت، چند اقدام باید در اولویت قرار گیرد:
1. ایجاد مدیریت یکپارچه مرزی و هماهنگی عملیاتی میان دستگاههای مسئول.
2. توسعه سامانههای الکترونیکی و تبادل برخط اسناد تجاری میان کشورهای همسایه.
3. افزایش ظرفیت پایانههای مرزی، انبارها، خطوط ریلی و تجهیزات اسکن و بازرسی.
4. اجرای مؤثر سازوکارهای حملونقل بینالمللی مانند تیر الکترونیکی (eTIR) برای کاهش تشریفات تکراری.
5. تدوین مقررات باثبات و قابل پیشبینی برای صادرکنندگان، واردکنندگان و شرکتهای حملونقل.
این اقدامات میتوانند هزینه مبادلات را کاهش دهند و قدرت رقابت مسیرهای ترانزیتی ایران را افزایش دهند.
جغرافیا بهتنهایی پولساز نیست
ایران برای تبدیلشدن به قطب ترانزیت منطقه، به چیزی فراتر از موقعیت جغرافیایی نیاز دارد؛ اعتماد تجار، سرعت خدمات، زیرساخت مناسب و مقررات پایدار، عناصر اصلی این رقابت هستند.
اگر کالا برای عبور از یک مسیر با هزینه و زمان بیشتری مواجه شود، طبیعی است که صاحب کالا مسیر دیگری را انتخاب کند؛ حتی اگر آن مسیر از نظر جغرافیایی طولانیتر باشد.
مسئله اصلی این است که آیا سیاستگذاران اقتصادی میتوانند فاصله میان ظرفیت جغرافیایی ایران و عملکرد واقعی شبکه حملونقل و گمرک را کاهش دهند؟
در رقابت ترانزیتی منطقه، برنده لزوماً کشوری نیست که کوتاهترین مسیر را دارد؛ برنده کشوری است که کالا را سریعتر، مطمئنتر و ارزانتر به مقصد میرساند.
انتهای پیام