«دهلی‌نو؛ جایی که اختلافات بریکس پشت یک میز نشست»

نویسنده: هانیه سادات احمدی

اختصاصی معاصر | به قلم هانیه سادات احمدی

دهلی‌نو این روزها فقط میزبان یک اجلاس اقتصادی نبود؛ هجدهمین نشست سران بریکس در شرایطی برگزار شد که جنگ و تنش در خاورمیانه، اختلافات میان اعضای این گروه را به داخل سالن اجلاس کشانده بود.

برای ایران، حضور مسعود پزشکیان در این نشست اهمیت دوچندانی داشت؛ رئیس‌جمهور ایران در شرایطی به هند رفت که تهران و واشنگتن درگیر دور تازه‌ای از تنش نظامی هستند و همزمان، روابط ایران با برخی کشورهای عربی منطقه نیز در حساس‌ترین وضعیت خود قرار گرفته است.

پزشکیان در سخنان خود تلاش کرد مسئله ایران را از یک مناقشه دوجانبه با آمریکا و اسرائیل فراتر ببرد و آن را به موضوعی درباره حاکمیت کشورها، ممنوعیت استفاده از زور و اعتبار نظم بین‌المللی تبدیل کند.

او از بریکس خواست نقش فعال‌تری در دفاع از حاکمیت ملی کشورها و جلوگیری از عادی‌شدن حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی و تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز ایفا کند. رئیس‌جمهور همچنین گفت حمله به زیرساخت‌های اقتصادی، انرژی و توسعه‌ای ایران تنها پیامد داخلی ندارد و می‌تواند آثار منطقه‌ای و جهانی به همراه داشته باشد.

اما شاید مهم‌ترین اتفاق اجلاس، نه پشت تریبون، بلکه در حاشیه آن رخ داد.

دیداری که نمی‌شد نادیده گرفت

مسعود پزشکیان در حاشیه اجلاس با شیخ خالد بن محمد بن زاید، ولیعهد ابوظبی، دیدار کرد؛ دیداری که به‌دلیل شرایط جنگی منطقه و روابط پرتنش تهران و ابوظبی، اهمیت نمادین و سیاسی بالایی داشت.

این نخستین دیدار در چنین سطحی میان مقام‌های ایران و امارات از زمان آغاز جنگ عنوان شده است. دو طرف درباره کاهش تنش، ثبات منطقه و همکاری برای صلح و توسعه گفت‌وگو کردند.

تصویر پزشکیان و ولیعهد ابوظبی در حاشیه اجلاس، خیلی زود به یکی از تصاویر معنادار این نشست تبدیل شد؛ تصویری که شاید بیش از ده‌ها سخنرانی درباره «همگرایی منطقه‌ای» حرف برای گفتن داشت.

در سوی دیگر ماجرا، ایران و امارات در نهایت پشت یک بیانیه مشترک بریکس قرار گرفتند؛ بیانیه‌ای که طرف‌های درگیر را به «حداکثر خویشتنداری» فراخواند و بر جلوگیری از اقداماتی که موجب تشدید بیشتر بحران شود تأکید کرد.

بیانیه‌ای که تا چهار صبح طول کشید

اما رسیدن به همین چند بند ساده، به سادگی انجام نشد.

اختلافات میان اعضای بریکس، به‌ویژه درباره جنگ و مواضع ایران و امارات، مذاکرات را به ساعت‌های پایانی شب کشاند. گزارش رسانه‌های هندی از مذاکراتی حکایت دارد که تا حدود چهار صبح ادامه پیدا کرد تا سرانجام اعضا بر سر متن بیانیه به توافق برسند.

این بخش از اجلاس شاید یکی از مهم‌ترین حاشیه‌های سیاسی آن باشد؛ زیرا بریکس در سال‌های اخیر تلاش کرده خود را به‌عنوان یکی از پایه‌های نظم چندقطبی جهان معرفی کند، اما در داخل همین مجموعه نیز منافع و اختلافات کشورها همیشه هم‌جهت نیست.

حضور همزمان ایران و امارات در این گروه، آن هم در شرایطی که جنگ منطقه‌ای روابط دو کشور را تحت فشار قرار داده، آزمونی جدی برای توانایی بریکس در ایجاد اجماع بود.

پزشکیان: ایران تسلیم فشار نمی‌شود

رئیس‌جمهور ایران در حاشیه اجلاس نیز مواضع تهران را تکرار کرد و گفت ایران به دنبال جنگ و ادامه جنگ نیست، اما در برابر فشار و تهدید نیز تسلیم نخواهد شد.

پزشکیان در گفت‌وگو با رسانه هندی «ایندیا تودی» بر مواضع ایران درباره برنامه هسته‌ای، حاکمیت ملی و تحولات منطقه تأکید کرد و گفت ایران هیچ‌گاه به دنبال تجاوز نبوده و هدفش دستیابی به سلاح هسته‌ای نیست.

او همچنین در دیدار با نخست‌وزیر مالزی بر این موضع تأکید کرد که ایران خواهان جنگ نیست.

این مواضع در حالی مطرح شد که در داخل اجلاس، بحث اصلی فقط جنگ نبود؛ تحریم‌ها، تجارت با ارزهای ملی، اصلاح ساختارهای مالی بین‌المللی، همکاری اقتصادی و کاهش وابستگی به نظام مالی تحت سلطه غرب نیز از محورهای مهم نشست بود.

بریکس؛ یک اتحاد یا مجموعه‌ای از منافع مشترک؟

اجلاس دهلی‌نو یک واقعیت مهم را هم آشکار کرد: بریکس هرچه بزرگ‌تر می‌شود، الزاماً یکدست‌تر نمی‌شود.

این گروه اکنون ۱۱ عضو اصلی دارد و کشورهای متعددی نیز در جایگاه شریک با آن همکاری می‌کنند؛ مجموعه‌ای که نزدیک به نیمی از جمعیت جهان را در بر می‌گیرد و سهم قابل توجهی از اقتصاد جهانی دارد.

چین در این اجلاس از ایده «بریکس بزرگ‌تر» و همکاری بیشتر در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، تجارت و امور مالی سخن گفت. همچنین پیشنهادهایی برای ایجاد منطقه اقتصادی ویژه و توسعه همکاری‌های خدمات تجاری مطرح شد.

اما در کنار این بلندپروازی‌ها، اختلاف منافع اعضا همچنان پابرجاست؛ از رقابت هند و چین گرفته تا اختلافات ایران و برخی کشورهای عربی و تفاوت نگاه اعضا به رابطه با آمریکا.
شاید به همین دلیل باشد که مهم‌ترین تصویر اجلاس امسال نه فقط صف رهبران پشت میز مذاکرات، بلکه دیپلماسی میان همان کشورهایی بود که بیرون از سالن اجلاس، اختلافات جدی با یکدیگر دارند.

حاشیه‌ای که جدی‌تر از حاشیه بود

در فضای مجازی نیز ویدئویی از حضور پزشکیان در حاشیه اجلاس و نحوه حرکت او در برابر یکی از مقام‌ها منتشر شد و واکنش‌هایی به دنبال داشت؛ موضوعی که بخشی از توجه رسانه‌ها را از محتوای اجلاس به رفتارهای تشریفاتی کشاند.

با این حال، پشت این حاشیه‌های تصویری، یک اتفاق سیاسی مهم‌تر جریان داشت: ایران و امارات، دو کشوری با اختلافات جدی در پرونده جنگ منطقه، در نهایت در کنار یکدیگر پای بیانیه‌ای نشستند که بر کاهش تنش و گفت‌وگو تأکید داشت.

شاید همین تناقض، خلاصه اجلاس امسال بریکس باشد؛ کشورهایی که اختلاف دارند، اما برای حفظ جایگاه خود در نظم جدید جهانی، ناچارند در یک میز مشترک بنشینند.

و برای ایران، سفر پزشکیان به دهلی‌نو صرفاً حضور در یک اجلاس اقتصادی نبود؛ فرصتی بود برای اینکه تهران همزمان دو پیام را منتقل کند: از یک سو، ایران همچنان بر مواضع خود در برابر حملات و فشارهای خارجی ایستاده و از سوی دیگر، درِ گفت‌وگو با کشورهای منطقه و قدرت‌های غیرغربی را نبسته است.

اکنون سؤال اصلی این است که آیا بریکس می‌تواند از مرحله بیانیه و موضع‌گیری عبور کند و به سازوکاری عملی برای تجارت، تأمین مالی و کاهش فشار تحریم‌ها تبدیل شود یا نه.

پاسخ این سؤال، احتمالاً نه در سالن اجلاس دهلی‌نو، بلکه در ماه‌های آینده و در رفتار واقعی اعضای بریکس مشخص خواهد شد.