رونمایی یک کتاب از جنسی دیگر

اختصاصی معاصر
به قلم مسعود پیوسته

رونمایی کتاب «بوی نم حیاط خانه پدری»، نوشته ی ثریا سجده ای، عضو افتخاری انجمن جامعه شناسی ایران در گروه جامعه شناسی صلح و ادبیات با حضور قریب به شصت تن از علاقمندان ادبیات داستانی که اغلب شان جامعه شناس بودند، عصر پنج شنبه، ۱۴ آبان در طبقه دوم کافه امیر، واقع در تقاطع خیابان ایرانشهر، بهشهر برگزار شد.

اجرای این مراسم را حمیدرضا نوری فرد بر عهده داشت.لحظه ی ورود، یک شاخه گل و کارتی سفید در اختیار مدعوین قرار گرفت تا  آرزوی خود را برای نویسنده روی کارت بنویسند و به شاخه ی گل ببندند؛ گل هایی که قرار بود در پایان نشست، به  نویسنده رمان «بوی نم حیاط خانه پدری» تقدیم شود.مهرداد ناظری، جامعه شناس، در این آیین رونمایی با توجه به شناختی که از ثریا سجده ای داشت، به ویژگی های نویسندگی این نویسنده پرداخت و گفت: «خانم سجده ای، یک نگاه کاوشگرانه دارند. یعنی نگاهی دقیق از جزء به کل و از کل به جزء. مسائل اجتماعی را از زوایای مختلف می بیند. در فضای مجازی که دوستان، ایشان را می شناسند، با یک جمله ی «همین.» معروف اند. یعنی با آن عبارت کوتاه «همین»، تمام نکته های لازمِ آن موضوع را بیان کرده. برای اینکه نسل های جدید را با کتاب هایش مأنوس کند، کتاب مثلا سیصد صفحه ای را می کند یکصد صفحه. مثل همین کتاب. به نظرم ایشان بخواهد بنویسد، هشتصد صفحه هم می تواند بنویسد.‌ من نمی توانم این حجم بنویسم، خودم اگر بخواهم بنویسم مینیمال می نویسم که زودتر راحت شوم! دومین خصیصه ی نویسندگی ایشان این است که عاشقانه می نویسد. ببینید به نظرم کسانی که در این مملکت ماندند در نسل های قبل، اینها خیلی ارزشمندند. گروه کثیرشان ماندند که یک چیزی را بسازند. جامعه ایران نیاز به روایت های مؤثر و مثبت برای آینده دارد. اگر روایت نداشته باشیم، اگر نتوانیم قصه های خوبی برای بچه های مان در نسل های بعد بگوییم، یا بچه های مان از اینجا باید مهاجرت کنند یا اگر هم اینجا می مانند، افسرده می شوند، خودکشی می کنند، معتاد می شوند و ... ولی اگر بخواهیم چنین اتفاقی نیفتد، باید روایت و قصه خلق کنیم. من وقتی می گویم زبان فارسی، ادبیات توسعه گراست، این را با قاطعیت می گویم. یعنی شواهد و استدلال های زیادی برایش دارم. یکی همان لایه لایه بودن ادبیات فارسی است که هر بار و هر لحظه به آن مراجعه می کنید، به شما دنیای جدیدی نشان می دهد. حافظ، یکی از نمونه هاست که همواره برای مان تازه است. نکته سوم درباره ویژگی نویسندگی خانم سجده ای، به نظرم ایشان  فوق العاده خلاق اند. انتخاب سوژه های شان بسیار عالی اند. ایشان جامعه شناسی نخوانده اند ولی جامعه شناس تر از منِ جامعه شناس اند که همه ی مقاطع کارشناسی و ارشد و دکترایم، جامعه شناسی بوده است. به نظرم جامعه شناس شدن بعضی از آدم ها، تجربه ی زیسته شان است. یعنی حرکت کردن در جامعه و با مردم بودن. دیدن مردم و مسائل شان.» سخنران دوم این محفل رونمایی کتاب، فریبا نظری، دیگر جامعه شناس این نشست بود. وی با توجه به شناخت و رفاقتی که با نویسنده ی کتاب «بوی نم حیاط خانه پدری» داشت و دارد، کلامش را با خود موضوع نوشتن شروع کرد و سپس به معرفی و ویژگی های خود ثریا سجده ای پرداخت و گفت: «نوشتن، کاری است به‌غایت دشوار. نوشتن، تنها ردیف کردن کلمات نیست؛ ساختن است، خلق کردن است و جان بخشیدن به کلماتی است در قامت شخصیت‌ها. آشکار کردن پیچیدگی احساسات انسانی در بستری از روابط آدم‌ها، طبیعت و اشیا. این فرآیند خلق، حالتی است که جسم و جان نویسنده را در همه حال و همه جا، همچون پوششی نازک اما فراگیر، دربر می‌گیرد.اما توصیف ویژگی‌های فکری، انسانی نویسنده و مداومت او در مسیر قلم. بگویم که من به چشم خویش دیدم که ثریا چنین است! در پرسه‌زنی‌های مشترکمان در کوچه و خیابان، در کافه‌گردی‌ها و درنگ هایمان، در گفت‌وگوهای تلفنی طولانی، و در خلوت خانه‌اش، آن‌گاه که برایم چای آورد و من بر کاناپه نشسته‌ بودم و او با ذوق و شوقی سرشار، از جهان شخصیت‌های این «خانه پدری» می‌گفت و بخش‌هایی از آن را با جان‌ و دل برایم می‌خواند. ثریا در زیست روزمره‌اش صریح و رک است؛ گاه منتقدی است بی‌تعارف و بی‌گذشت، اما هرگز از دایره‌ و حریم ادب خارج نمی‌شود. او انسانی است روادار، مهربان، و در عین حال تیزبین، دقیق و کمی هم محتاط در ارتباط با دیگران.

در کنار او زیستن، تجربه‌ای آمیخته از شادی، خنده و رفاقت شیرین است. درباره ی ضرورت ادبیات داستانی و خلق روایت‌های تازه بگویم. در روزگاری که گاه بی‌معنایی همه‌گیر می‌شود، نویسنده و خالق اثر ادبی، یک کنش‌گر معناساز است. همان‌گونه که محمد مختاری یادآور می‌شود: «ادبیات، تلاش مداوم انسان است برای گریز از محدودیت‌های قطعی زیست روزمره. ادبیات اصیل، امکان چندصدایی را به رسمیت می‌شناسد.

در متن ادبی جان‌دار، هیچ صدایی پیش‌ازموعد، محکوم به سکوت نیست؛ ادبیات، تمرینی است عمیق برای شنیدن «دیگری» و به رسمیت شناختن فراوانی تجربه‌های زیسته انسانی.» در داستان‌های ثریا، این چندصدایی وجود دارد و به همه فرصت سخن گفتن و ابراز احساسات می‌دهد. صمیمانه از همه شما دعوت می‌کنم تا به خوانشی ناب از کتاب «بوی نم حیاط خانه پدری» بنشینیم و قدم به زیست‌جهان پر احساسِ ثریا سجده‌ای در این خانه بگذاریم.»نوری فرد، مجری و مدیر مراسم که مدیر گروه جامعه شناسی صلحِ انجمن جامعه شناسی ایران هم هست و اغلب نیز با لحنی مطایبه آمیز سخن می گوید و چهره ای کاملا آشنا و‌ پذیرفته شده در جمع دارد، خطاب به احمد بخارایی، دیگر جامعه شناس این نشست گفت: «به نظر می آید جناب بخارایی که همواره جدی اند و در جاهای جدی سخنرانی می کنند و اینجا این نشست، بیشتر عاطفی است تا جدی. خوشحال می شویم از شما هم درباره این رمان و نویسنده اش بشنویم.بخارایی گفت: «مایلم نکته ای بگویم که اینجا صحبت از عاشقانه نوشتن خانم سجده ای شد. هفته ی پیش، در یک کلینیک، منتظر دوستم بودم، در طول سه چهار ساعت انتظار در آن محل، نگاهم در بین کتاب هایی که موجود بود در آنجا، افتاد به رمان «تنهایی پرهیاهو» اثرِ نویسنده ی چک، بهومیل هرابالآن کتاب صد صفحه ای را خواندم آنجا. برایم جالب بود این نویسنده بدون اینکه جامعه شناس باشد، چگونه جامعه شناسانه مطلبش را نوشته! گهگاه هم تک مضرابی می زد و جمله ای از هگل یا کافکا می گفت و رد می شد و بعد، داستانش را ادامه می داد. یه جا جمله ای داشت که برایم جالب بود و از کتاب، همان جمله را عکس گرفتم. جمله ای از شوپنهاور آورده بود. دارم نقل به مضمون می کنم. «آخر همه قواعد و قوانین عشق است و آخر عشق، شفقت.» با همین یک جمله، می رود یک داستان کولی را نقل می کند که بدون اینکه این دختر کولی را بشناسد، در خیابان و در یک اتفاق ساده، این دختر را می بیند و در خانه اینها زندگی می کند.  و این دختر کولی همه ی عشق و آرزویش این بوده که شب منتظر می شده این قهرمان داستان از سر کارش بیاید و برایش آتش روشن کند. تمام رابطه شان در همین خلاصه می شده.

 این دختر بی پناه بوده. و نوع بیانش نشان می دهد که این شخص چقدر به دختر اعتماد کرده، به خانه اش راه داده بدون هیچ توقعی. یعنی شفقتی که از شوپنهاور نقل می کند، خودش نسبت به این دختر روا می دارد. این را می خواهم عرض کنم به قول لوکاچ که در کتاب جامعه شناسی رمانش نقل می کند، می گوید رمان نویس های موفق کسانی اند که جهان بیرون را با جهان درون خود پیوند بزنند. یعنی رگه هایی از جهان بیرون در نوشته شان تجلی پیدا کند نه صِرفِ توهم و ذهنیت شان. خانم سجده‌ای نیز در داستانش به پدیده بیرونی و واقعی مهاجرت در جامعه ما پرداخته و این تلاش نویسنده را ارزشمند می‌کند.»در ادامه ی این آیین رونمایی کتاب، مجری برنامه تقریبا از یکایک حاضرین، چه آنان که کتاب را خوانده بودند و چه نخوانده بودند خواست هر کدام، جمله ای چیزی در باب کتاب و نویسنده بگویند. برخی که کتاب را نخوانده بودند و نگاه شان به پوستر روبرو بود و اسم کتاب و طراحی روی جلد کتاب را می دیدند، به همان صورتِ کتاب پرداختند و هر کدام، چیزی در باب خانه پدری یا پدربزرگ خود گفتند که این نام نوستالژیک، آنان را تا فضای سرشار از خاطرات خانه پدری برد. برخی که خوانده بودند، اشاراتی به کیفیت و درونیات کتاب کردند.

جلیل امجدی، تاریخ پژوه و داستان نویس، نکاتی در باره این اثر گفت. وی با اشاره به اینکه کتاب بوی نم حیاط خانه پدری در زیرمجموعه ادبیات مهاجرت قرار می گیرد، به فرم و مضمونِ کار ثریا سجده ای پرداخت و ادامه داد: «تاکنون هرچه از ادبیات مهاجرت نوشته شده، مربوط به ایرانیان خارج از کشور بوده است، اما این بار کتابی در موضوع ادبیات مهاجرت، توسط یک نویسنده و داستان نویس در داخل کشور نوشته شده که اتفاق کم نظیری است. کتاب ایشان طوری نوشته شده که هر کس این داستان را بخواند، فکر می کند نویسنده واقعا مهاجرت کرده و برگشته ایران و این اثر را خلق کرده. یعنی این قدر با پدیده مهاجرت و ظرایف آن آشناست.»پوریا گل محمدی، شاعر و انسان‌شناس، نفر بعدی بود که ابتدا چند سطری از اول کتاب را خواند و به وجه شاعرانگی اش اشاره کرد و سپس وارد بحث مهاجرت شد و گفت: «خیلی از این مهاجرت ها ناخواسته و غیرارادی بوده و برای خیلی از ایرانیان، بسان یک تبعید عمل کرده.

تا اینجا همه از کتاب بوی نم حیاط خانه پدری گفتند و از ویژگی های نوشتنِ نویسنده ی این کتاب، اما حرف از کیستی خود خالق این اثر نشد.ثریا سجده ای، کارشناس ارشد شیمی است، رمان نویسی است که پیشتر، رمان های «کوپه شماره پنج»، «دوزیستان بیگناه» و «ماماجی» را نوشته و منتشر کرده است.

او در عین حال، نقاش هم هست و تابلوهای زیبای رنگ و روغن روی بوم دارد و هم چنین علاقمند و فعال در حوزه های جامعه شناسی، از جمله، گروه های صلح و جامعه شناسی ادبیات است.در طی مدت برگزاری نشست و حرف هایی که حاضرین در باره کتاب و نویسنده می زدند، کم حرف ترین آدمِ نشست، شاید خودِ سوژه ی نشست بود که عمدتا لبخند و ابراز مهرش نسبت به جمع حاضر، بر سخنانش غلبه داشت.ثریا سجده ای اما در میانه ی نشست، برای ارتباط گیری خودش و اثرش با مخاطبان حاضر در کافه امیر، فصل سوم رمان را برای مدعوین خواند:« وقتی رسیدیم، مادر از ماشین پیاده شد.فصل بهار بود و بوی یاس بنفشه سر در خانه، گیج کننده بود. در چوبی، آجر بهمنی به دیوارها نمای زیبایی داده بود. نسیم عطرآگین بهاری، آغشته به رایحه ی دل انگیز گل یاس بنفش، در کوچه ها پیچیده بود و نویدبخش روزهایی دلنشین می داد.وارد حیاط شدیم؛ صفایی که در آن موج می زد، نفس را در سینه حبس می کرد.در مرکز حیاط، حوضی فیروزه ای با طراوت خاصی می درخشید. در کنار آن، درخت انار و توت، با شاخه های پربارش، سایه هایی خنک گسترده بودند و درختان بلند چنار و تبریزی، قامتی استوار به حیاط بخشیده بودند.صدای پدر از دور به گوش رسید: «کجا موندی دختر، بیا اینجا.»اما دل من، بی قرار نشستن بر آن تخت چوبی بود.دلم می خواست غرق تماشای دیوارهای حیاط شوم، غرق در این همه زیبایی. آرام به سمت حوض قدم برداشتم.

لایه ای از برگ های خشک روی زمین اطراف حوض پیدا کردم و با کنجکاوی برگ ها را کنار زدم. یادش بخیر آن موقع که همه خانه ها ویلایی و یک طبقه بود و آپارتمان نشینی در فرهنگ لغت مفهومی نداشت.»وقتی مجری مراسم، در دقایق پایانی از نگارنده این گزارش خواست که در باره ی کتاب چیزی بگویم، خطاب به نویسنده گفتم: « لحن دلچسبِ شاعرانه ی راوی، بخصوص تمرکزش در تماشای دیوار خانه پدری که جزئیات دلپذیر داشت، اطلاعاتی که باید به مخاطب داده می شد، انگار توأم با اکراه بود. اطلاعات و داده ها، بخصوص پس از بازگشت به خاک وطن و خانه پدری؛ و البته در مواجهه با دوستان پدر، در آستانه ی کشف راز، تا خود رمز گشایی، اطلاعات عرضه شده به مخاطب، انگار مات بود و شفاف نبود و وقتی هم پس از کشف حقیقت، در قسمت آخر، در مرحله ی گفت و گو با خود که همدلی مخاطب را به همراه دارد، ولی خواننده احساس می کند، در روزهای کشف واقعیت و حقیقت، کیفیت رمزگشایی برای مخاطب، تا حدودی سرپوشیده باقی مانده و در آخرین جمله ی رمان و عبارت کوتاه «همین.»، خواننده با اطلاعاتی نصفه و نیمه رمان را به پایان می رساند.»نویسنده، ثریا سجده ای که در طی این نشست، به تحقیقات میدانی اش برای نوشتن این رمان در گفت و گو با پناهنده ها هم اشاره کرده بود، اینجا در پاسخ به نکته ی مد نظر نگارنده، با تداوم همان لبخند در جریان این رونمایی گفت: «اعتقادی به ویرایش ندارم.» (در آن شلوغی و سر و صدا و‌ در شرایط بی میکروفونی از آغاز تا پایان این نشست، سجده ای جملات دیگر هم گفت که برایم مفهوم نبود. برداشت من از بخش های نامفهوم سخنانش در آن شلوغی و سر و صدا این بود که اصل را بر نگاه و روایتِ راوی و نویسنده می گذارد. و این را در اولویت می داند، نه بحث های ویرایشی و مانند آن را.) وی در ادامه بر باقی ماندن عبارت کوتاه و تمام کننده ی «همین» در پایان رمان تأکید کرد و  گفت: «در چاپ های بعدی هم، این «همین.»، در پایان این رمان خواهد آمد.»پایان این محفلِ نسبتا متفاوت رونمایی کتاب، با عکسی شاد و دسته جمعی به پایان رسید؛ عکسی که حاضران هنگام گرفتنِ آن، باصدای بلند، عنوان کتاب را می خواندند: «بوی نم حیاط خانه پدری»!

 

انتهای پیام