مهرگان از کجا آمد؟

نویسنده: هانیه سادات احمدی

به گزارش معاصر، پرونده «جشن مهرگان» پس از چندین نوبت رفت و برگشت به یونسکو، سرانجام در سال ۱۴۰۳ مشترک به نام ایران و تاجیکستان ثبت جهانی شد و عنوان بیست‌وپنجمین عنصر میراث‌ فرهنگی ناملموس ایران را گرفت. نقطه ابهام این پرونده که باعث شد چند سالی در انتظار ثبت جهانی بماند، ابهام کارشناسان درباره برگزاری آن در ایران بود؛ آن‌ها بر این نظر بودند که این جشن در تاجیکستان مفصل‌تر از ایران برگزار می‌شود. حالا حدود دو سال از ثبت جهانی این جشن در فهرست یونکسو می‌گذرد و برگزاری آن همچنان به مناطقی در ایران محدود مانده و حتی برای معرفی و یا گستره دادن و قوام بخشیدن این آیین کهن، برنامه‌ای در دست نیست.

مهرگان از کجا آمد؟

علیرضا حسن‌زاده، مردم‌شناس و مسئول پرونده جهانی مهرگان، درباره قدمت این جشن به ایسنا گفته است که «قدیمی‌ترین صورت از برگزاری این آیین» بر اساس منابع یونانی به عصر هخامنشی بازمی‌گردد و منابع تاریخی، برگزاری پرشکوه آن را در دوره ساسانی گزارش کرده‌اند.» به گفته او، «اگر مهرگان را در شمار آیین‌های غیررسمی مانند یلدا و چهارشنبه‌سوری بدانیم، برگزاری این آیین می‌تواند حتی کهن‌تر باشد.» 

نام مهرگان با «مهر» پیوند دارد؛ مفهومی که در فرهنگ ایرانی، علاوه بر نام ایزد مهر، با دوستی، پیمان و وفاداری نیز ارتباط یافته است.

در روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای، مهرگان جایگاه ویژه‌ای داشته و در منابع مختلف از آن در کنار نوروز به‌عنوان یکی از جشن‌های بزرگ ایرانی یاد شده است. در روایت‌های اسطوره‌ای نیز این جشن با پیروزی فریدون بر ضحاک و آغاز پادشاهی فریدون ارتباط داده شده است.

با این حال، مهرگان را نمی‌توان تنها با یک روایت یا یک دوره تاریخی تعریف کرد. شکل و زمان برگزاری آن در دوره‌های مختلف تغییر کرده و در مناطق گوناگون نیز صورت‌های متفاوتی یافته است. همین تنوع، بخشی از ویژگی میراث ناملموس مهرگان است.

زمان این جشن نیز در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است. امروز در میان زرتشتیان، «مهر روز از مهرماه» یعنی شانزدهمین روز ماه، که در تقویم خورشیدی رایج برابر با دهم مهر است، یکی از تاریخ‌های اصلی برگزاری مهرگان به شمار می‌رود، در حالی که پرونده یونسکو بازه گسترده‌تری (دوم اکتبر تا دوم نوامبر برابر با ۱۰ مهر تا ۱۱ آبان) را برای برگزاری این آیین در ایران و تاجیکستان ثبت کرده است.

مهرگان فقط جشن زرتشتیان نیست

یکی از نکات مهم درباره مهرگان، تصور رایجی است که آن را صرفاً جشنی متعلق به زرتشتیان می‌داند.

مهرگان در میان زرتشتیان ایران جایگاهی مهم دارد و در شهرهایی مانند یزد، کرمان، تهران و دیگر مناطق، آیین‌های مربوط به آن برگزار می‌شود. اما در پرونده جهانی مهرگان، برگزاری این جشن در میان جوامع مختلف ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است.

بر اساس پرونده یونسکو، جوامع زرتشتی در کنار جوامع مسلمان در برگزاری مهرگان نقش دارند؛ هر کدام نیز متناسب با باورهای خود، آیین‌هایی را اجرا می‌کنند. برای نمونه، زرتشتیان بخش‌هایی از متون دینی خود را می‌خوانند و مسلمانان دعاهای ویژه‌ای برگزار می‌کنند، اما در کنار این تفاوت‌ها، عناصری همچون گستردن سفره، خوراکی‌های فصلی، دیدار و گردهمایی مشترک دیده می‌شود.  

در همین پرونده، مناطق روستایی شمال ایران، به‌ویژه گیلان، مازندران و گلستان، و همچنین جوامع زرتشتی در استان‌هایی مانند تهران، یزد، فارس، کرمان، سیستان‌وبلوچستان، البرز و خوزستان به‌عنوان جوامع مرتبط با این آیین معرفی شده‌اند.  

ثبت جهانی مهرگان هم آسان به دست نیامد 

مهرگان اما فقط یک جشن متعلق به گذشته نیست. در پرونده‌ای که ایران و تاجیکستان سرانجام در سال ۲۰۲۴ برای ثبت آن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس به یونسکو ارائه کردند، تأکید شده است که این آیین همچنان در میان جوامعی در ایران و تاجیکستان برگزار می‌شود. یونسکو نیز مهرگان را جشنی مرتبط با برداشت پاییزی معرفی کرده است که هر سال در بازه‌ای از دوم اکتبر تا دوم نوامبر برگزار می‌شود و شکل برگزاری، خوراکی‌ها و آیین‌های آن با توجه به منطقه و باورهای برگزارکنندگان تفاوت دارد.  

اما پرونده مهرگان برای ثبت جهانی مسیر ساده‌ای نداشت. ایران پیش از ثبت نهایی، بارها درگیر اصلاح و تکمیل پرونده بود و یکی از پرسش‌های مهم درباره این آیین، میزان برگزاری و تداوم آن در ایران بود.

پیش از ثبت نهایی نیز پرونده مهرگان از سمت یونسکو یک بار ریفر (بازگردانده) شد و سرانجام در سال ۲۰۲۴، «جشن مهرگان» به صورت پرونده مشترک ایران و تاجیکستان در فهرست نمایندگی میراث فرهنگی ناملموس ثبت شد. یونسکو در معرفی این عنصر تصریح کرده است که این آیین همچنان توسط جوامع مختلف برگزار می‌شود و دانش و مهارت‌های مربوط به آن نیز از طریق مشارکت در برگزاری جشن و روایت و انتقال غیررسمی، از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود؛ مدارس و مراکز آموزش عالی نیز در این انتقال
نقش دارند.  

در واقع، برای ثبت مهرگان در یونسکو باید نشان داده می‌شد که این آیین هنوز زنده است.

اما همین‌جا یک پرسش شکل می‌گیرد، مهرگانی که برای ثبت جهانی، «زنده» معرفی شد، امروز در زندگی فرهنگی ایرانیان چقدر جریان دارد؟

مهرگان هنوز زنده است؟

با وجود کم‌رنگ شدن این جشن در فضای عمومی، نمی‌توان مهرگان را آیینی منسوخ‌شده دانست.

این جشن همچنان در میان زرتشتیان ایران، از جمله در یزد، کرمان، تهران و شیراز برگزار می‌شود و در برخی مناطق روستایی نیز آیین‌های مرتبط با برداشت محصول و شکرگزاری ادامه دارد.

پرونده‌ای که ایران و تاجیکستان برای ثبت مهرگان در یونسکو ارائه کردند نیز بر همین تداوم تأکید داشت. ثبت جهانی‌ آن نیز بر زنده و جاری بودن این آیین در میان جوامع مختلف تاکید دارد.  

با این حال، مهرگان در مقایسه با نوروز، ارتباط کمتری با تقویم رسمی و زندگی عمومی پیدا کرده است. نوروز با آغاز سال و تعطیلات گسترده، در ساختار اجتماعی و خانوادگی ایران جایگاهی ویژه پیدا کرده، در حالی که مهرگان چنین موقعیتی را حفظ نکرده است.

حسن‌زاده نیز در تحلیل این وضعیت به تغییرات تاریخی و اجتماعی اشاره کرده و معتقد است در طول زمان، نمادهای بهاری بیش از نمادهای پاییزی در حوزه عمومی بازنمایی شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که «بازنمایی آیین‌های پاییزی با آیین‌های بهاری در حوزه عمومی اصلا قابل مقایسه نیست.»

همچنین جنگ‌ها، خشکسالی‌ها و تغییرات اجتماعی و فرهنگی نیز در این روند بی‌تأثیر نبوده‌اند و در نتیجه، مهرگان بیش از آنکه به یک جشن عمومی و فراگیر تبدیل شود، در میان گروه‌ها و مناطقی که حاملان سنت آن بوده‌اند، تداوم پیدا کرده است.  

امروز نمی‌توان گفت مهرگان در ایران به طول کامل برگزار نمی‌شود. در میان جامعه زرتشتی، این جشن همچنان جایگاه خود را دارد و در برخی مناطق روستایی و کشاورزی نیز آیین‌هایی با مضمون شکرگزاری، برداشت محصول و آغاز فصل تازه برگزار می‌شود. پرونده جهانی نیز صراحتاً از تداوم برگزاری مهرگان در بخش‌هایی از ایران سخن می‌گوید. اما زنده بودن یک آیین آن هم به شکل محدود و قشری، با شناخته‌شدن عمومی آن تفاوت دارد.

نوروز را تقریباً همه ایرانیان می‌شناسند؛ یلدا برای بیشتر خانواده‌ها بخشی از زندگی سالانه است و حتی سده نیز در سال‌های اخیر بیش از گذشته در فضای عمومی معرفی شده است. مهرگان اما هنوز برای بسیاری از مردم، جشنی ناشناخته یا نهایتاً نامی تاریخی است.

شاید به همین دلیل است که هر سال با رسیدن مهرماه، دوباره باید درباره آن توضیح داد که مهرگان چیست؟ چه زمانی برگزار می‌شود؟ چه کسانی آن را برگزار می‌کنند؟ چرا مهم است؟

ثبت جهانی پایان راه نیست ...

ثبت جهانی مهرگان می‌توانست نقطه عطفی برای بازشناساندن این جشن باشد، اما ثبت در یونسکو به خودی خود به معنای زنده ماندن یک آیین نیست.

حسن‌زاده تأکید کرده بود: «کار با ثبت تمام نمی‌شود» و میراث ناملموس را «میراث زنده و تجربه زیسته» دانسته بود.

این شاید مهم‌ترین نکته درباره مهرگان باشد. یک بنای تاریخی را می‌توان با مرمت و حفاظت فیزیکی نگه داشت، اما یک جشن تنها زمانی زنده می‌ماند که مردم آن را بشناسند، برگزار کنند و به نسل بعد منتقل کنند.